Türemiş Kelime Örnekleri Nelerdir?
Türemiş kelimeler, dilin en eğlenceli ve bazen de kafa karıştırıcı yanlarından biridir. Hani bazen şöyle düşünürsünüz: “Bu kelime niye böyle çıktı? Ne alaka?” İşte o “ne alaka” kısmı, aslında türemiş kelimelerin ne kadar yaratıcı ve bazen de garip olabileceğini gösterir.
Ben de tam olarak böyle düşünüyorum. İzmir’de yaşayan, arkadaş ortamında her fırsatta espri yapmaya çalışan ama içten içe her şeyi fazla düşünen biri olarak, dilin bu komik ve bazen anlamsız dünyasına girmek istedim. Hadi, birlikte türemiş kelimelerin izini sürelim, bakalım hangi komik hikayeler çıkacak.
Türemiş Kelimeler: Dilin Sihirli Değneği
Türemiş kelime, kök bir kelimenin üzerine bir ek getirilerek yeni bir kelime oluşturulmasıyla elde edilir. Bu kadar basit. Ama işin içine biraz mizah ve biraz da benim gibi kafa karıştırıcı bir zihin girdi mi, iş değişir tabii.
Mesela “görmek” kelimesi, kök kelimedir. Fakat üzerine ekler ekleyince karşımıza “görselleştirmek”, “görüş” ya da “görüntü” gibi türemiş kelimeler çıkabilir. Şimdi düşünün, bir dilin içine ekler koyarak yeni anlamlar üretmek, bir şekilde tıpkı yemek tarifini değiştirmek gibi bir şey. Aynı tarif, bir kaç malzeme ekleyince bambaşka bir şey haline gelebilir!
Mesela şu diyalog:
Ben: “Ya ben sana bir şey söyleyeyim mi? Dün karşımda biri vardı, gözleri o kadar derindi ki, baktıkça kayboluyordum!”
Arkadaşım: “Ooo! ‘Görselleştirdin’ mi gözlerini?”
Ben: “Hayır, gerçekten de kayboluyordum. Görselleştirme falan yapmadım, gözleri harbiden derindi!”
İşte burada “görselleştirmek” kelimesinin nasıl “gözleri derinleştiren bir anlam” yaratmaya dönüşebileceğini görüyoruz. Klasik türemiş kelime oyunlarından biri bu. Ama gerçek hayat böyle.
Türemiş Kelimelerin Kendi Efsaneleri
Türemiş kelimelerin esprili yanları tabii sadece dil bilgisi kitaplarında kalmaz, hayatın her anında karşımıza çıkar. Hani bazen şöyle oluyor: Bir kelime o kadar türetiliyor ki, artık onu kullanmak garip oluyor. “Bundan türetilen kelime ne ki?” diye sormadan duramıyorsunuz.
Örneğin “sevgi” kelimesi, en bilinen türemiş kelimelerden biridir. Fakat bir arkadaşımın geçen gün söylediği “sevimlilik” kelimesi beni benden almıştı. Evdeki kedim “sevimli” ama bu kadar türemişlik fazla, dedim içimden.
Diyalog:
Ben: “Kedim o kadar sevimli ki, her yerde karşımda durup bakıyor!”
Arkadaşım: “Aman, fazla sevimli, sevimliliği sevimlileştirmene gerek yok! ”
Evet, “sevimliliği sevimlileştirme” gibi bir türemiş kelime düşünebilir misiniz? Bunu düşündüğünüzde dilin ne kadar eğlenceli hale geldiğini fark ediyorsunuz. Belki de türemiş kelimeler, bazen hayatın monotonluğuna karşı yapılan küçük başkaldırılardır.
Eklere Aşık Olmak: Kelimeler Bizi Nereye Götürüyor?
Eklere bir özen, bir aşırı ilgi, gerçekten de dondurmanın üzerine çilek koymak gibi oluyor. Hani bir şeyin tadı tam yerinde ama üzerine biraz da ek eklenince; tam kıvamına geliyor. İşte dilde de aynı şey oluyor. Şu eklere bakınca, bir kelimenin tam anlamını zorlayarak, ona o kadar çok anlam yükleyebiliyoruz ki, ne olduğunu bir süre sonra kendimiz bile anlayamıyoruz.
Mesela “güzel” kelimesini ele alalım. “Güzel” demek, hepimizin bildiği, normalde çok anlamlı bir kelimedir. Ama birdenbire birine “güzelleştirmek” derseniz, o zaman iş değişiyor. Evet, güzellik aslında bir kavramdır ama birini güzelleştirmek için gerçekten eklenmiş bir “güzellik” gerekmez mi? Yani, daha güzel hale gelmek için gerçekten bir güzellik ekler misiniz? O kadar fazla güzel vardır ki.
Diyalog:
Ben: “Ya sana bir şey söyleyeceğim ama fazla güzel olmadan önce bir güzelleştirmen gerekebilir.”
Arkadaşım: “Hah, şimdi anladım! Ama ne kadar güzelleştirmen gerekir? Güzel diye bir şey var, tamam ama ‘güzel güzelleştirme’ ne ya?”
İşte “güzel” kelimesine eklenen “güzelleştirme” türemesi, hayatın içine dahil edilen bambaşka bir perspektifin ürünü. Türkçede bu kadar çok kelime türetmek mümkünken, bazen anlamlar birbirine girebiliyor. Ya da belki biz bunlara “yaratıcı” deriz, kim bilir?
Yaşamın İçinden: Bir Gün, Bir Kelime
Şimdi biraz daha gerçekçi ve hem de eğlenceli bir örnek vereyim. Gerçekten de bir gün, bir kelimenin nasıl türediğini veya nasıl “yeni” bir anlam kazandığını anlamak zorlayıcı olabiliyor. Biraz önce türemiş kelimeleri gülerek ve esprili bir şekilde tartıştık ama her şeyin arkasında bir de dilin gücü yatıyor. Kendi yaşadığım bir örnek üzerinden gidersek, hayatımda gerçekten “türemiş” ve sonrasında bambaşka anlamlar kazanan bir kelime vardı.
Geçenlerde bir arkadaşım bana “Yo, biz seni değiştirelim” dedi. Şimdi normalde “değiştirmek” kelimesi oldukça normal ve basit bir kelime. Ama o kelime bana öyle türemiş bir anlam ifade etti ki, değişim ve dönüşüm arasında bir fark var mı diye düşündüm. Hani bazen bir kelimeye nasıl bir anlam yüklediğiniz, o kelimenin nasıl evrileceğini belirliyor.
Sonuçta, “değişmek” bir şey, ama “değiştirmek” başka bir şeydir, değil mi?
Türemiş Kelimelere Veda Ediyoruz (Biraz Dramatik)
Evet, türemiş kelimelerin dünyası gerçekten de çok ilginç. Türkçemizdeki her yeni türemiş kelime, dilin bizlere sunduğu, hayatı daha yaratıcı hale getirme fırsatıdır. Ama bir kelimeyi türetmek, bazen biraz fazla açmak gibi de olabilir. İnsanın kafasında bir anlam haritası oluştururken, ne kadar çok ekler koyduğumuzda, kelimeler arasındaki ilişkiyi zorlaştırıyoruz.
Neyse, bu yazı da bitti. Biraz türemiş kelimeleri eğlenceli bir şekilde inceledik, belki de her bir kelimenin içine bakarak, anlamları biraz daha farklı görmek istedik. Ama bir şey kesin, dilin bu kadar eğlenceli olmasının ardında, türemiş kelimeler kadar hayal gücü de var!
Türemiş kelime örnekleri nelerdir? Her şey bir ekle başlar. Bunu unutmayın!