Milletlerarası Anlaşmalar Anayasadan Üstün Mü? Felsefi Bir Bakış
Felsefenin temel sorusu, insanın dünyayı ve kendisini anlamaya yönelik çabalarının bir yansımasıdır. “Ne doğrudur?”, “Ne mümkündür?”, “Hangi gerçeklere güvenebiliriz?” gibi sorular, insanın hem içsel hem de dışsal dünyasına dair derin anlam arayışının kapılarını aralar. Birçok filozof, insanın etik, epistemolojik ve ontolojik hakikat arayışını farklı açılardan ele almıştır. Ancak bu hakikat arayışı sadece bireysel bir mesele değildir. İnsan, aynı zamanda toplumunun kurallarıyla, devletle ve uluslararası yapılarla da etkileşim halindedir. Bu etkileşimlerin içinde en çok tartışılan sorulardan biri, milletlerarası anlaşmaların anayasadan üstün olup olmadığıdır.
Bir ülkenin anayasasının, kendi içindeki yasaların en yüksek normu olduğuna inanılır. Ancak globalleşen dünyada, milletlerarası anlaşmaların ve sözleşmelerin artan önemi, bu soruyu felsefi bir açıdan ele almayı gerekli kılar. Kim haklıdır? Ulusal egemenlik mi, yoksa uluslararası anlaşmaların evrensel değerleri mi?
Etik Perspektif: Ulusal Menfaatler ve Evrensel Değerler
Etik, doğru ve yanlış, iyi ve kötü gibi kavramların sorgulandığı bir alan olarak, milletlerarası anlaşmaların anayasaya üstünlüğü konusundaki tartışmalara önemli bir bakış açısı sunar. Birçok etik teorisi, insan hakları, adalet ve eşitlik gibi evrensel değerlerin öne çıkmasını savunur. Bu bağlamda, ulusal çıkarlar ve milletlerarası yükümlülükler arasında nasıl bir denge kurulması gerektiği, felsefi açıdan ciddi bir sorundur.
Örneğin, deontolojik etik anlayışına sahip bir düşünür, kişinin haklarının ve özgürlüklerinin ihlal edilmemesi gerektiğini savunur. Kant’ın “İyi niyet” anlayışına dayanan bu etik yaklaşım, milletlerarası anlaşmaların bir ülkenin iç hukukuna ve anayasasına üstün gelmesinin, evrensel hakların korunması açısından anlamlı bir adım olduğunu öne sürebilir. Bu yaklaşım, devletlerin uluslararası anlaşmalar aracılığıyla bireylerin temel haklarını korumak zorunda olduğunu kabul eder.
Ancak, sonuççuluk (veya utilitarizm) perspektifinden bakıldığında, ulusal egemenlik, devletlerin iç işlerinde serbest bırakılması gereken bir alandır. Milliyetçi bir etik bakış açısı, her milletin kendi anayasasına ve yasalarına sadık kalması gerektiğini savunur; çünkü her ulus kendi refahı ve mutluluğu için en iyi kararları verme kapasitesine sahiptir. Bu görüş, evrensel etik ilkeleri ihlal etmeden, ulusal çıkarları ön planda tutar.
Etik İkilemler: Adaletin Evrensel Mi, Yerel Mi Olacağı?
Eğer milletlerarası anlaşmaların anayasadan üstün olduğuna karar verilirse, bu durumda ortaya çıkan etik ikilem, hangi değerlerin üstün tutulacağı sorusudur. Evrensel haklar mı? Yoksa her ülkenin kendi değerleri ve kültürel kimliği mi?
Günümüzün modern dünyasında, bu ikilem sıklıkla karşımıza çıkar. Paris İklim Anlaşması örneğinde olduğu gibi, birçok devlet, çevreyi korumak adına küresel sorumluluklarını yerine getirme yükümlülüğüne sahiptir. Ancak, bu anlaşmaların yerel ekonomik koşulları ve halkların yaşam standartlarını zorlamaması gerektiği de bir diğer etik endişe olarak öne çıkar.
Epistemolojik Perspektif: Gerçekliğin Sınırları ve Bilgi Arayışı
Epistemoloji, bilginin doğası ve doğruluğu hakkında düşündüğümüzde, milletlerarası anlaşmaların ulusal anayasaya üstün olup olmadığına dair başka bir bakış açısı sunar. Bu soruyu sormanın, “gerçek” ve “doğru”yu nasıl tanımladığımıza bağlı olduğu açıktır.
Birçok filozof, bilgi ve gerçekliğin bir topluluk içinde inşa edilen, sosyal olarak kabul edilen bir olgu olduğunu savunur. Michel Foucault, bilgiyi sadece bir güç ilişkisi olarak değil, aynı zamanda toplumların kendi kendilerine inşa ettikleri bir “gerçek” olarak görür. Bu bağlamda, her devletin kendi hukuk ve anayasal değerleri, kendi toplumsal gerçekliğini yansıtır. Bu, uluslararası normların devletlerin kendi hukuklarına nasıl entegre edileceği meselesini gündeme getirir.
Bilgi kuramı açısından, milletlerarası anlaşmaların üstünlüğü, uluslararası toplumun kabul ettiği normların bir tür “gerçeklik” oluşturması anlamına gelir. Bu noktada, kozmopolitizm anlayışı devreye girer. Kozmopolit düşünürler, uluslararası ilişkilerde evrensel doğruların geçerli olduğunu ve her bireyin eşit haklara sahip olduğunu savunur. Bu bakış açısına göre, milletlerarası anlaşmalar bir tür evrensel bilgi formu gibi, anayasadan üstün olmalıdır, çünkü tüm insanlık için geçerli ve objektif olan değerler burada yer alır.
Bilgi Kuramı: Evrensel Haklar ve Ulusal Gerçeklik
Epistemolojik olarak, uluslararası anlaşmaların üstünlüğü, devletlerin ulusal gerçekliklerine aykırı olabilir. Her ülkenin kendine ait bir bilgi ve doğruluk anlayışı vardır. Dolayısıyla, küresel bir anlaşmanın dayatılması, her toplumun kendi bilgisine ve yaşam biçimine müdahale anlamına gelebilir. Örneğin, bazı gelişen ülkeler, batılı değerlerin küresel standartlara dayalı olarak dayatılmasını bir tür epistemolojik hegemonya olarak görebilirler.
Ontolojik Perspektif: Devletin Varoluşu ve Evrensel Yükümlülükler
Ontoloji, varlık ve var olma üzerine düşündüğümüzde, milletlerarası anlaşmaların anayasadan üstün olma durumu, devletin ontolojik yapısını ve egemenliğini sorgular. Bir devletin varlık nedeni, kendi iç hukukunu oluşturma ve bu hukuku savunma hakkıdır. Ancak, globalleşen dünyada, devletler arası etkileşim, bu hakların ve sorumlulukların yeniden şekillenmesine neden olur.
Devletin varoluşunu savunan haklar teorisi (State Sovereignty Theory), devletin egemenliğini ve kendi yasalarını belirleme hakkını kutsal kabul eder. Ancak, devletler arası ilişkilerin güçlendiği ve küresel tehditlerin arttığı bu dönemde, kozmopolit bir ontoloji, devletlerin varoluşlarının uluslararası işbirlikleri ile daha anlamlı hale geldiğini savunur. Bu, devletin yalnızca kendi yasalarıyla değil, uluslararası hukukla da şekillenmesi gerektiği görüşünü savunur.
Ontolojik Dönüşüm: Devletin Kimliği ve Küresel Sorumluluk
Devletin kimliği, ontolojik olarak sadece kendi sınırları içinde değil, aynı zamanda uluslararası ilişkilerde de şekillenir. Bu bakış açısı, devletlerin, bir tür “global vatandaşlık” bilinciyle hareket etmeleri gerektiğini önerir. Dolayısıyla, uluslararası anlaşmalar bir anlamda, devletin ulusal kimliğini genişleten bir unsur haline gelir.
Sonuç: Anayasa ve Milletlerarası Anlaşmalar Arasında Denge
Milletlerarası anlaşmaların anayasa karşısındaki üstünlüğü, yalnızca hukuki bir mesele olmanın ötesindedir; etik, epistemolojik ve ontolojik açılardan da bir dizi önemli soruyu gündeme getirir. Evrensel haklar ve ulusal egemenlik arasındaki denge, insanlık için en doğru olanı bulma çabasına dayalıdır. Sonuçta, her bireyin ve toplumun kendi gerçekliğini oluşturma hakkı vardır, ancak bu hak, küresel sorumluluk ve insanlık adına ortak değerlerle de denetlenmelidir.
Peki, sizce bir milletin iç hukukunun, tüm insanlık için belirlenen evrensel haklar ve yükümlülükler karşısında ne kadar güçlüdür? Ulusal egemenlik ile küresel sorumluluk arasındaki bu dengeyi nasıl kurmalıyız?